شك و ايمان ؟ و انتقاد (آنچه من متوجه شدهام…)

مقدمه

آيا ايمان قابل قبول است؟ آيا ايمان ميتواند عقلاني با شد؟آيايقين مطلق ممكن است؟ و اگر چيزي را اثبات كرديم تا ابد حقيقت دارد؟ و يا آنكه ما بيش از دو هزارسال است كه اشتباه كردهايم و “شك” بايد اساس زندگيمان باشد.البته ميدانيم كه اساس مسيحيت ،ايمان است ، پس اگر راهي براي يقين مطلق نباشد ، پايههاي دين متزلزل ميشود !

مطالب اين صفحات را از كارل ريموند پوپر فيلسوف علم و دانشجويانش اقتباس كردهام. با اجازه و احترام از آنها.

طرح سوال …

ملاك تمييز و ملاك تشخيص علم از غير علم چيست ؟

چگونه ميتوان علم را از دين ، از متافيزيك ، و از هر چيز ديگري كه آن را علم نميناميم جدا كنيم؟

پوپر و فيلسوفان هم عصر او به دنبال جواب اين سوال بودند تا بر اساس آن ملاك سنجش از دادن صفت علم توسط ديگران به هرچيزي جلوگيري كنند .

اثباتناپذيري پوپري

تا 100 سال پيش، سال 1900 ميلادي، نظر فيزيكدانان آن بود كه علم تجربي توسط آزمايش و استقرا از نظريهها متافيزيك ،شبه علم ،ودين جدا ميشود و فقط ميماند اينكه ما را براي اثبات نظريهها داشته باشيم ، تا اينكه در سالهاي بعد پوپر اعلام كرد كه هيچ عقيدهاي به اثبات نظريهها ندارد و اساساُ هيچ حرف و عقيدهاي اثبات شدني نيست و تنها شغل و كار ما اينست كه برويم و آنها را باطل كنيم .آنچه كه ما مي آوريم ، دليل و برهان است و نه اثبات !

پوپر ميگويد ما هيچ راهي در خارج ( از ذهن ) براي اثبات اينكه اين عقايد و افكار يا نظريههاي علمي مطلقاً حقيقتاند، نداريم. مثال :

فرض ما «الف»، «ب»، «ج» است و نتيجه نيز بنابر فلان اثبات «د» است.

در اينجا ما تنها ميرويم ومشاهده ميكنيم كه آيا «د» وجود دارد يا نه ! مثلاً ميگوييم كه «الف»، «ب» و«ج» مباني و پنج اصل اقليدس مقدمهاند و بعد هم «د» يعني 180 درجه بودن مجموع زواياي مثلث را مشاهده ميكنيم . اما اين اثبات نيست ، بلكه ممكن است در آينده يك بار پيش آيد كه «د» را مشاهده نكنيم . يا با تجربهمان جور نيايد . (مثال هندسههاي نااقليدسي ، لباچفسكي و در تجربه انحراف فضاـزمان در نظريه انيشتن )

و در همين جاست كه نظريه الف ب ج باطل ميشود. پس كار ما فقط كارمان باطل كردن عقايد ، افكار و نظريات است ، نه اثبات آنها !!!، چون راهي براي اثبات نيست !، و در همين جاست كه پوپر نتيجه ميگردد كه نظريههاي علمي ابطالپذيرند و نه اثباتپذير . اين شامل تمامي معرفتها ميشود . و بعد از آن ميگويد ، عقايديكه ابطال پذير نباشند ، قابليت تحقيق ندارند ، پس بي ارزشاند و ملاك تمييز علم ابطالپذيري است .

ابطالناپذيري پوپر

دهها سال ميگذرد …و ابطالپذيري پوپر در جوامع علمي مورد نقد واقع ميشود . سرانجام بعد از مدتي فلسفه پردازي ، پوپر نتيجه ميگيرد كه نظريهها و عقايد ، چه ديني، چه خرافي، چه علمي ،چه مابعدالطبيعه ، حتي بطلان هم نميشوند . اين چطور ممكن است ؟ بايد گفت كه در واقعيت همه چيز با بطلانپذيري پوپر جلو نميرود . مشكل در آنجاست كه اگر فرض ما «الف» ، «ب» ، «ج» ، باشد و نتيجهاش «د» و بعد هم در مشاهده و تجربه ، «د» را نيابيم ،هميشه ميتوانيم عاملي مانند «هه» را پيدا كرده و بگوييم كه به خاطر اين عامل ، «د» ناموفق بوده است. «هه»با آنكه در صورت مساله نيامده ، تاثير داشته است . و با همين دليل نظريهمان را از خطر اشتباه بودن برهانيم . پوپر ميگويد : اين بطلان گريزي است . اما خود هم عاقلانه بودن اين استدلال را ميپذيرد. مثال : در نظريههاي علمي هميشه ميتوان به وسايل آزمايشگاه ايراد و اشكال گرفت و دقيق نبودن آنها را عاملي براي موفق نشدن نظريه دانست و اين همان بطلان گريزي و به عبارت ديگر ابطالناپذيري است .

آري ديگر پوپر ، باطلناپذيري عقايد ، حرفها و نظريهها و حتي دستگاههاي تئوريك را ميپذيرد، همانطور كه اثباتناپذيري آنها را پذيرفته بود .

انسانها به عنوان عناصر ترجيحدهنده

سرانجام پوپر به اين نتيجه ميرسد كه اگر در مورد «پ» ما دو نظريه يا عقيده داشته باشيم ، كه يكي از آنها از دومي در برابر انتقاد بيشتر مقاومت كند ، ما بالاخره آنرا كه مقاومت بيشتري در طول زمان از خود نشان دهد را خواهيم پذيرفت . پس ما فقط يكي را بر ديگري ترجيح ميدهيم . و همين اساس پيشرفت ما است . پوپر به اين نتيجه ميرسد كه هيچ عقيده و حتي دين و مسلك و نظري ، نه اثباتپذير است كه حقيقت دارد و نه ابطالپذير است كه حقيقت ندارد ،بلكه فقط و فقط در اثر انتقادهاي بيشتر كنار گذاشته ميشود .

تكميل نظريه انتقادي پوپر

حال ديگر پوپر به «انتقاد» روي آورده است . پس هم اكنون ديگر نوع معرفتها مطرح نيست ، بلكه مهم آن است كه اين عقايد هرچند چرند و دستگاه تئوريك هرچند منسجم ، در برابر انتقاد تاب بياورند . واين وسط ما فقط ما فقط ترجيحدهندگان يكي بر ديگري هستيم و نه بيشتر . اساس انتقاد پوپري «شك » است ، و اين شك حتي در داخل خود «نظريه انتقاد»ي پوپر نيز نفوذ ميكند . نظريه انتقادي پوپر چنان سلاح محكمي براي تباه كردن معرفتها، اديان ، متافيزيك و علم و موارد شبه علم است ، كه بزرگترين نظريههاي محكم علمي را به حدس و گماني بيارزش نزول ميدهد . در اين ميان متاسفانه با آنكه كلمه «ايمان» مقدس و پاك به نظر ميرسد ، اما بزرگترين اشتباه و خطرناكترين موضع براي معرفت و شناخت است . نهايتاً اينكه بايد شكاك بود و بر اساس نظريه انتقادي پوپر به عمق هر مطلبي كرده و آن را نقد نمود . هم اكنون « نظريه انتقادي » پوپر بسيار گسترش يافته است و مبناي منطقي ترجيح معرفتهااست .

كاربردهاي نظريه فلسفي انتقاد

انتهاي نظريه انتقاد از حالت محض خارج شده و به خود بيشتر حالت كاربردي ميگيرد و در تمامي قسمتهاي زندگي اعم از جوامع علمي و فرهنگي و سياسي و غيره … اهميت حياتي پيدا ميكند .

چندين نتيجه كاربردي از اين نظريه آن است كه :

مقدس بودن افراد مردود است و لقبهاي بزرگكننده ، نبايد ميان مردم به كار رود ، زيرا كه نقد و انتقاد بر افكار بزرگان واجبتر است .

نوع معرفت مهم نيست ،بلكه مقاومت آنها در برابر انتقاد مهم است ، پس آزادي در معرفت و ترجيح دادن يكي بر ديگري در ميان انسانها لازم است .

جملههايي از قبيل : « اين حق و حقيقت است و آن باطل و اشتباه است » ؛ « اين حق و آن فساد است » ، نبايد به كار روند ، بلكه فقط بايد بيان شود كه فلان مورد در برابر اين انتقادها تاب نميآورد يا آنكه ميآورد .

هر انتقادي بايد صريحاً بر روي كاغذ نوشته شود زيرا در اين حالت ميتوان بيشترين انتقاد را بر آن وارد كرد و البته بايد آزادانه در ميان مردم انتشار يابند .

ما ديگر ، نه اثبات ميكنيم كه فلان چيز صحيح است و نه به دنبال ابطال آن خواهيم بود ، بلكه فقط به آن انتقاد وارد ميكنيم و نقاط كورش را مشخص ميسازيم ، تا كه اگر جوابگو نبود ، آرام آرام كنار گذاشته شود .

در انتها

در انتها بايد گفت كه هم اكنون «نقد» اساس همگي معرفتها است و ملاك تمييز اشتباه از درست چه ، در علم و غيره … تنها انتقاد است .

مقاومت و پاسخگويي در برابر انتقاد ملاك تمييز معرفتها و ترجيج دادن برهانها است .

اتمام

h2000n2000@yahoo.com